Genel Bakış
Damar sertliği (ateroskleroz), atardamarların iç duvarlarında kolesterol, yağ, kalsiyum ve diğer maddelerin birikmesi sonucu damar duvarının sertleşmesi ve daralmasıdır. Yaşlanmayla doğal olarak gelişen bir süreç olsa da bazı faktörler hızlandırır.
Ateroskleroz, kalp krizi, inme, periferik arter hastalığı gibi pek çok ciddi durumun temelidir. Dünyada ölüm nedenlerinin başında gelir.
Belirtiler
Erken evrelerde belirti vermez. Damar belirgin biçimde daraldığında etkilenen organa göre belirtiler ortaya çıkar:
Koroner damarlar (kalp):
- Göğüs ağrısı (anjina)
- Nefes darlığı
- Kalp krizi
Beyin damarları:
- Ani kol-bacak güçsüzlüğü
- Konuşma bozukluğu
- Yüz felci
- Geçici iskemik atak (TIA)
- İnme
Bacak damarları (periferik arter hastalığı):
- Yürürken bacak ağrısı (klodikasyo)
- Soğuk eller, ayaklar
- Yara iyileşmesinin gecikmesi
- Bacak yarası, gangren (ileri)
Böbrek damarları:
- Yüksek tansiyon
- Böbrek yetmezliği
Penis damarları:
- Erektil disfonksiyon
Nedenler ve Süreç
- Damar iç yüzeyi (endotel) hasar görür
- LDL kolesterol damar duvarına yerleşir
- İltihaplanma
- Yağ plakları oluşur
- Kalsiyum birikir, plak sertleşir
- Damar daralır
- Plak yırtılırsa pıhtı oluşur, damar tıkanır
Risk Faktörleri
Değiştirilemeyen:
- Yaş (erkek 45+, kadın 55+)
- Aile öyküsü
- Cinsiyet
Değiştirilebilir:
- Yüksek LDL kolesterol
- Yüksek tansiyon
- Sigara
- Diyabet
- Obezite
- Hareketsiz yaşam
- Stres
- Sağlıksız beslenme (doymuş yağ, trans yağ, tuz)
- Aşırı alkol
- Yüksek homosistein
- Kronik iltihaplı hastalıklar
Komplikasyonlar
- Koroner arter hastalığı, kalp krizi
- İnme, geçici iskemik atak
- Anevrizma
- Periferik arter hastalığı
- Böbrek yetmezliği
- Erektil disfonksiyon
- Bağırsak iskemisi
- Ölüm
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı
- Risk faktörleri varsa düzenli kontrol (40 yaş üstü yıllık)
- Göğüs ağrısı, nefes darlığı
- Yürürken bacak ağrısı
- Ani nörolojik belirtiler (acil!)
- Aile öyküsü varsa erken yaşta tarama
Tanı ve Tedavi
Tanı:
- Kan testleri: lipid profili (LDL, HDL, trigliserit), HbA1c, hsCRP
- Tansiyon ölçümü
- EKG, ekokardiyografi
- Karotis ultrasonu
- Ankle-Brachial Index (ABI)
- Koroner BT anjiyo, kalsiyum skoru
- Koroner anjiyografi
- MR anjiyografi
Tedavi:
1. Yaşam tarzı değişiklikleri (temel):
- Sağlıklı, Akdeniz tarzı beslenme
- Düzenli egzersiz (haftada 150 dk)
- Sigarayı bırakma
- Sağlıklı kilo
- Stres yönetimi
2. İlaç tedavisi:
- Statin (atorvastatin, rosuvastatin): LDL düşürür, plakları stabilize eder
- Ezetimib: Ek lipid düşürücü
- PCSK9 inhibitörleri: Evolokumab, alirokumab (yüksek riskli)
- Bempedoik asit
- Antiplatelet: Aspirin, klopidogrel (pıhtı önler)
- ACE inhibitörleri, ARB: Tansiyon, damar koruyucu
- Beta blokerler
- Diyabet tedavisi
3. Girişimsel:
- Anjiyo + stent
- Bypass cerrahisi
- Karotis endarterektomi
- Periferik damar girişimleri
Önleme
Beslenme (en önemli):
- Akdeniz diyeti
- Bol sebze, meyve, tam tahıl
- Balık (haftada 2 kez, omega-3)
- Zeytinyağı, kuruyemiş (ılımlı)
- Az kırmızı et, işlenmiş et
- Az tuz, az şeker
- Doymuş yağ ve trans yağdan kaçınma
- Lifli beslenme
Egzersiz:
- Haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta aerobik
- Haftada 2 gün kuvvet antrenmanı
Diğer:
- Sigarayı bırakın (en kritik)
- Sağlıklı kilonuzu koruyun
- Tansiyonu, şeker ve kolesterolü kontrol altında tutun
- Stresi yönetin
- Yeterli uyku
- Alkolü sınırlayın
- Düzenli sağlık kontrolü
- Diyabetinizi takip edin
- Aile öyküsü varsa erken taranma
- D vitamini, omega-3 yeterliliği