Genel Bakış
Otizm spektrum bozukluğu (OSB), beynin gelişimini etkileyen nöro-gelişimsel bir durumdur. Sosyal iletişim ve etkileşimde güçlüklere, sınırlı/tekrarlayıcı davranışlara, ilgilere ve duyusal hassasiyetlere yol açar. "Spektrum" denmesinin nedeni çok geniş bir yelpaze sunmasıdır; etkilenme dereceleri hafiften ağıra değişir.
Dünyada her 36 çocuktan 1'inde OSB tanısı konulmaktadır. Türkiye'de yaklaşık 500.000-1 milyon kişide olduğu tahmin edilmektedir. Erken tanı ve müdahale çocuğun yaşam kalitesi için kritiktir.
Belirtiler
Belirtiler çocuğun yaşına ve OSB'nin ağırlığına göre değişir. Genellikle 2-3 yaşında fark edilir.
Sosyal iletişimde güçlükler:
- Göz teması kurmama
- İsmiyle çağrıldığında dönmeme
- Mimik ve jest kullanmama
- Yaşıtlarıyla oyun kurmama
- Konuşmanın gecikmesi veya hiç gelişmemesi
- Karşılıklı konuşma güçlüğü
- Empati eksikliği
Sınırlı ve tekrarlayıcı davranışlar:
- Tekrarlayıcı hareketler (sallanma, el çırpma)
- Rutine aşırı bağlılık
- Belirli nesnelere veya konulara aşırı ilgi
- Eşyaları sıralama, dizme
- Aşırı seçici yeme alışkanlıkları
Duyusal hassasiyetler:
- Ses, ışık, dokunma, tata aşırı duyarlılık
Erken belirtiler:
- Adına dönmeme (12 ay)
- İşaret etmeme (14 ay)
- Tek kelime konuşmama (16 ay)
- 2 kelimelik anlamlı cümle kurmama (24 ay)
Nedenler
Kesin neden bilinmiyor. Genetik ve çevresel faktörlerin birlikte rol oynadığı düşünülüyor. Aşılar otizme yol açmaz.
Risk Faktörleri
- Erkek olmak (4 kat sık)
- Aile öyküsü
- Ebeveynlerin ileri yaşı
- Erken doğum
- Bazı genetik durumlar (Down, frajil X)
Eşlik Eden Durumlar
- DEHB
- Anksiyete, depresyon
- Epilepsi
- Uyku bozuklukları
- Yeme sorunları
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı
Gelişim taramaları 18 ve 24 ayda önerilir. Çocuğunuzun gelişiminden endişeniz varsa pediatra başvurun.
Tanı ve Tedavi
Tanı: Multidisipliner ekip değerlendirmesi (çocuk psikiyatristi, çocuk nöroloğu, psikolog), M-CHAT-R/F taraması, ADOS-2 testi.
Tedavi: Kesin tedavisi yoktur; ancak erken müdahale çok etkilidir:
- Uygulamalı Davranış Analizi (ABA)
- Erken Yoğun Davranışsal Müdahale
- Konuşma ve dil terapisi
- Ergoterapi
- Sosyal beceri eğitimi
- Aile eğitimi ve desteği
İlaçlar: Eşlik eden durumlar için kullanılır (risperidon, metilfenidat, melatonin).
Aileler İçin Öneriler
- Erken müdahaleye en kısa zamanda başlayın
- Aile destek gruplarına katılın
- Engelli haklarınızı öğrenin (RAM, BES)
- Çocuğunuzun güçlü yanlarına odaklanın
- Kendinize de iyi bakın