Genel Bakış
Multipl skleroz (MS), bağışıklık sisteminin merkezi sinir sistemindeki sinir liflerinin koruyucu kılıfına (miyelin) saldırdığı otoimmün bir hastalıktır. Türkiye'de yaklaşık 30.000 MS hastası vardır.
Genellikle 20-40 yaş arası genç yetişkinleri etkiler. Kadınlarda erkeklerden 2-3 kat sık görülür. Tedavi edilmediğinde engelliliğe yol açabilir; ancak yeni tedaviler hastalığın seyrini belirgin değiştirmiştir.
Türleri
1. Relapsing-remitting MS (RRMS):
- En yaygın (%85)
- Atak ve düzelme dönemleri
2. Sekonder progresif MS (SPMS):
- RRMS'in ilerlemesi
- Atak olmadan kötüleşme
3. Primer progresif MS (PPMS):
- Başlangıçtan beri ilerleyici
- Atak olmaz
- %10-15
4. Klinik izole sendrom (CIS):
- İlk atak
- MS'e dönüşme riski
Belirtiler
Çok değişkendir. Atak süresi: birkaç gün-haftalar.
Görsel:
- Tek gözde bulanık görme veya görme kaybı (optik nörit)
- Çift görme
- Göz hareketleriyle ağrı
Motor:
- Bir veya iki kolda/bacakta güçsüzlük
- Spastisite (kas sertliği)
- Yürüme güçlüğü
- Koordinasyon bozukluğu
- Tremor
Duyusal:
- Uyuşma, karıncalanma
- Elektrik şoku hissi (boyun fleksiyonunda - Lhermitte belirtisi)
- Ağrı
- Sıcak-soğuk hissi bozukluğu
Mesane ve bağırsak:
- Sık veya acil idrara çıkma
- İdrar kaçırma
- İdrar yapamamak
- Kabızlık
Bilişsel:
- Konsantrasyon güçlüğü
- Hafıza sorunları
- Bilgi işleme yavaşlığı
Diğer:
- Aşırı yorgunluk (en yaygın)
- Baş dönmesi
- Cinsel işlev bozukluğu
- Konuşma bozuklukları
- Yutma güçlüğü
- Depresyon
- Anksiyete
- Termal sensitivite (sıcaklıkta belirtilerin artması)
Nedenler
Kesin neden bilinmiyor; çok faktörlü:
Genetik:
- HLA-DRB1 geni
- Aile öyküsü (%20-40 risk artışı)
Çevresel:
- D vitamini eksikliği
- Coğrafi konum (ekvatordan uzaklaştıkça artış)
- Epstein-Barr virüsü enfeksiyonu
- Sigara
- Obezite (çocuklukta)
Otoimmün:
- Yanlış aktive olmuş T hücreleri
- Miyelin antijenlerine saldırı
Risk Faktörleri
- 20-40 yaş
- Kadın olmak
- Beyaz ırk (Kuzey Avrupa kökenli)
- Aile öyküsü
- D vitamini eksikliği
- Sigara
- EBV enfeksiyonu öyküsü
- Ekvatordan uzak bölgelerde yaşam
Komplikasyonlar
- Engellilik (yürüme güçlüğü, tekerlekli sandalye)
- Spastisite, kas atrofisi
- Mesane, bağırsak problemleri
- İdrar yolu enfeksiyonları
- Yatak yarası
- Osteoporoz
- Depresyon, anksiyete
- Bilişsel bozulma
- Aspirasyon pnömonisi
- İş gücü kaybı
- Sosyal izolasyon
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı
- Açıklanamayan görme bozuklukları
- Tek tarafta güçsüzlük, uyuşma (24 saatten uzun)
- Denge ve koordinasyon sorunları
- Belirtiler birkaç gün-hafta sürüyorsa
- Tekrarlayan nörolojik belirtiler
- Aile öyküsü varsa açıklanamayan nörolojik şikayet
Tanı ve Tedavi
Tanı:
- Detaylı nörolojik muayene
- MR (beyin, omurilik): Demiyelinizan lezyonlar
- BOS (beyin omurilik sıvısı) analizi: Oligoklonal bantlar
- Görsel uyarılmış potansiyeller (VEP)
- McDonald kriterleri (zamana ve mekana yayılım)
- Kan testleri (ayırıcı tanı)
Tedavi:
1. Atak tedavisi:
- Yüksek doz IV kortikosteroid (metilprednizolon 1 g/gün × 3-5 gün)
- Plazmaferez (dirençli vakalarda)
2. Hastalığı modifiye edici tedaviler (DMT):
Birinci basamak (orta etkinlik):
- İnterferon beta (Avonex, Betaferon, Plegridy)
- Glatiramer asetat (Copaxone)
- Teriflunomid (Aubagio)
- Dimetil fumarat (Tecfidera)
Daha yüksek etkinlik:
- Fingolimod, ozanimod, ponesimod
- Natalizumab (Tysabri)
- Okrelizumab (Ocrevus) - PPMS'te de etkili
- Ofatumumab
- Alemtuzumab
- Kladribin
Yeni:
- Ublituksimab
3. Belirti tedavisi:
- Yorgunluk: amantadin, modafinil
- Spastisite: baklofen, tizanidin
- Ağrı: gabapentin, pregabalin
- Mesane: oksibutinin
- Yürüme: dalfampridin
- Depresyon: SSRI
- Tremor: propranolol
4. Rehabilitasyon:
- Fizik tedavi
- Ergoterapi
- Konuşma terapisi
- Bilişsel rehabilitasyon
5. Otolog kök hücre nakli:
- Çok aktif vakalarda
- Yeni gelişmekte olan tedavi
Yaşam Tarzı ve Önleme
Önleme (kesin önleme yok ancak risk azaltılabilir):
- D vitamini yeterliliği
- Sigara içmeyin
- Sağlıklı kilonuzu koruyun
- EBV enfeksiyonundan kaçının (zor)
- Düzenli egzersiz
Tanı sonrası yaşam tarzı:
- DMT tedavinizi aksatmayın
- Düzenli egzersiz (çok önemli, fonksiyonu korur)
- Akdeniz tarzı beslenme
- D vitamini desteği
- Sigarayı bırakın
- Stresi yönetin
- Aşırı sıcaktan kaçının (belirtileri kötüleştirir)
- Yeterli uyku
- Aşılarınızı tartışın (canlı aşılar tedavi sırasında dikkatli)
- Düzenli MR takibi
- Depresyon, anksiyete için destek alın
- MS hasta grupları (psikososyal destek)
- Ergonomik ev düzeni
- Esnek çalışma düzeni
- Aile bireylerini bilgilendirin