Osteoporoz, kemik yoğunluğunun azalması ve kemik dokusunun bozulması sonucu kemiklerin kırılgan hale gelmesidir. "Sessiz hastalık" olarak bilinir çünkü genellikle bir kırık oluşana kadar belirti vermez.
Türkiye'de 50 yaş üstü kadınların %20'sinde, erkeklerin %5'inde osteoporoz vardır. Menopoz sonrası kadınlarda görülme oranı çok yüksektir.
Belirtiler
Osteoporoz erken evrelerde sessizdir. İlerlediğinde:
- Sırt ağrısı (vertebra kırıklarına bağlı)
- Boy kısalması (zamanla 4-5 cm)
- Kambur duruş
- Kolayca oluşan kırıklar (basit düşmelerde bile)
- En sık kalça, omurga, bilek kırıkları
- Sırt veya bel ağrısı
Nedenler
Kemik döngüsündeki dengenin bozulması:
- Yıkım artar
- Yapım azalır
- Net kemik kaybı oluşur
Menopozda östrojen kaybı hızlı kemik kaybına neden olur.
Risk Faktörleri
Değiştirilemeyen:
- Cinsiyet: Kadın olmak (4 kat sık)
- Yaş: 50 yaş üstü
- Etnik köken: Beyaz, Asyalı
- Aile öyküsü
- Vücut yapısı: İnce, küçük yapılı
- Hormonal durumlar:
- Menopoz, erken menopoz
- Düşük testosteron
- Hipertiroidi
- Hiperparatiroidi
- Cushing sendromu
Değiştirilebilir:
- Yetersiz kalsiyum alımı
- D vitamini eksikliği
- Hareketsiz yaşam
- Sigara kullanımı
- Aşırı alkol
- Aşırı kafein
- Düşük vücut ağırlığı
- Bazı ilaçlar (uzun süreli steroid kullanımı, bazı antikonvülsanlar, kemoterapi)
- Yeme bozuklukları
- Bazı hastalıklar (çölyak, romatoid artrit, böbrek hastalığı)
Komplikasyonlar
- Kırıklar (özellikle kalça, omurga, bilek)
- Kronik ağrı
- Engellilik
- Boy kısalması, kambur duruş
- Yaşam kalitesinde belirgin düşüş
- Kalça kırığı sonrası ölüm riski yüksek (%20 ilk yılda)
- Bağımsızlık kaybı
- Depresyon
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı
- Erken menopoz veya cerrahi menopoz
- Aile öyküsü
- Risk faktörleri varsa kemik yoğunluğu ölçümü için
- 65 yaş üstü kadınlar (rutin tarama)
- 70 yaş üstü erkekler
- Düşmeyle oluşan basit kırıklar
- Boy kaybı, sırt ağrısı
- Uzun süreli steroid kullanımı
Tanı ve Tedavi
Tanı:
- DEXA (Kemik yoğunluğu ölçümü) - altın standart
- T-skoru: -2,5 ve altı = osteoporoz
- T-skoru: -1 ile -2,5 arası = osteopeni
- Kan testleri: kalsiyum, D vitamini, PTH, tiroid, böbrek
- 24 saatlik idrar kalsiyumu
- FRAX skoru (10 yıllık kırık riski)
- Görüntüleme (vertebra kırıkları için)
Tedavi:
1. Bifosfonatlar (temel tedavi):
- Alendronat (haftalık)
- Risedronat
- İbandronat
- Zoledronik asit (yıllık IV)
- Aç karna, dik pozisyonda alınmalı
2. Diğer ilaçlar:
- Denosumab (6 ayda bir cilt altı enjeksiyon)
- Romosozumab (yeni)
- Selektif östrojen reseptör modülatörleri: Raloksifen
- Hormon replasman tedavisi (özel durumlarda)
- Anabolik ajanlar: Teriparatid, abaloparatid (şiddetli vakalarda)
- Kalsitonin
3. Takviyeler:
- Kalsiyum: 1000-1200 mg/gün
- D vitamini: 800-2000 IU/gün
Önleme (Hayat Boyu)
Beslenme:
- Yeterli kalsiyum (süt ürünleri, koyu yeşil sebzeler, badem)
- D vitamini (güneş ışığı, yağlı balık, takviye)
- Protein
- K vitamini (yeşil yapraklı sebzeler)
- Magnezyum, çinko
- Aşırı tuz ve kafeinden kaçının
Egzersiz:
- Yük taşıyan egzersizler: Yürüyüş, koşu, dans, merdiven çıkma
- Kuvvet antrenmanı: Haftada 2-3 kez
- Denge egzersizleri (düşmeyi önler)
- Tai chi, yoga
- Çocukluk ve gençlikte kemik yoğunluğunu artırır
Yaşam tarzı:
- Sigarayı bırakın
- Aşırı alkol içmeyin
- Sağlıklı kilonuzu koruyun (çok zayıf olmayın)
- Düşmeleri önleyin (ev güvenliği)
Düşme önleme (yaşlılarda):
- Yeterli aydınlatma
- Halı kayma önleme
- Banyoda tutamaklar
- Uygun ayakkabı
- Göz muayenesi
- İlaçları gözden geçirme
Tarama:
- 65 yaş üstü kadın yıllık
- Erken menopozda DEXA
- Risk faktörleri varsa daha erken