Genel Bakış
Osteoporoz, kemik yoğunluğunun azalması ve kemik dokusunun bozulması sonucu kemiklerin kırılgan hale gelmesidir. "Sessiz hastalık" olarak bilinir çünkü genellikle bir kırık oluşana kadar belirti vermez.
Türkiye'de 50 yaş üstü kadınların %20'sinde, erkeklerin %5'inde osteoporoz vardır. Menopoz sonrası kadınlarda görülme oranı çok yüksektir.
Belirtiler
Osteoporoz erken evrelerde sessizdir. İlerlediğinde:
- Sırt ağrısı (vertebra kırıklarına bağlı)
- Boy kısalması (zamanla 4-5 cm)
- Kambur duruş
- Kolayca oluşan kırıklar (basit düşmelerde bile)
- En sık kalça, omurga, bilek kırıkları
- Sırt veya bel ağrısı
Nedenler
Kemik döngüsündeki dengenin bozulması:
- Yıkım artar
- Yapım azalır
- Net kemik kaybı oluşur
Menopozda östrojen kaybı hızlı kemik kaybına neden olur.
Risk Faktörleri
Değiştirilemeyen:
- Cinsiyet: Kadın olmak (4 kat sık)
- Yaş: 50 yaş üstü
- Etnik köken: Beyaz, Asyalı
- Aile öyküsü
- Vücut yapısı: İnce, küçük yapılı
- Hormonal durumlar:
- Menopoz, erken menopoz
- Düşük testosteron
- Hipertiroidi
- Hiperparatiroidi
- Cushing sendromu
Değiştirilebilir:
- Yetersiz kalsiyum alımı
- D vitamini eksikliği
- Hareketsiz yaşam
- Sigara kullanımı
- Aşırı alkol
- Aşırı kafein
- Düşük vücut ağırlığı
- Bazı ilaçlar (uzun süreli steroid kullanımı, bazı antikonvülsanlar, kemoterapi)
- Yeme bozuklukları
- Bazı hastalıklar (çölyak, romatoid artrit, böbrek hastalığı)
Komplikasyonlar
- Kırıklar (özellikle kalça, omurga, bilek)
- Kronik ağrı
- Engellilik
- Boy kısalması, kambur duruş
- Yaşam kalitesinde belirgin düşüş
- Kalça kırığı sonrası ölüm riski yüksek (%20 ilk yılda)
- Bağımsızlık kaybı
- Depresyon
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı
- Erken menopoz veya cerrahi menopoz
- Aile öyküsü
- Risk faktörleri varsa kemik yoğunluğu ölçümü için
- 65 yaş üstü kadınlar (rutin tarama)
- 70 yaş üstü erkekler
- Düşmeyle oluşan basit kırıklar
- Boy kaybı, sırt ağrısı
- Uzun süreli steroid kullanımı
Tanı ve Tedavi
Tanı:
- DEXA (Kemik yoğunluğu ölçümü) - altın standart
- T-skoru: -2,5 ve altı = osteoporoz
- T-skoru: -1 ile -2,5 arası = osteopeni
- Kan testleri: kalsiyum, D vitamini, PTH, tiroid, böbrek
- 24 saatlik idrar kalsiyumu
- FRAX skoru (10 yıllık kırık riski)
- Görüntüleme (vertebra kırıkları için)
Tedavi:
1. Bifosfonatlar (temel tedavi):
- Alendronat (haftalık)
- Risedronat
- İbandronat
- Zoledronik asit (yıllık IV)
- Aç karna, dik pozisyonda alınmalı
2. Diğer ilaçlar:
- Denosumab (6 ayda bir cilt altı enjeksiyon)
- Romosozumab (yeni)
- Selektif östrojen reseptör modülatörleri: Raloksifen
- Hormon replasman tedavisi (özel durumlarda)
- Anabolik ajanlar: Teriparatid, abaloparatid (şiddetli vakalarda)
- Kalsitonin
3. Takviyeler:
- Kalsiyum: 1000-1200 mg/gün
- D vitamini: 800-2000 IU/gün
Önleme (Hayat Boyu)
Beslenme:
- Yeterli kalsiyum (süt ürünleri, koyu yeşil sebzeler, badem)
- D vitamini (güneş ışığı, yağlı balık, takviye)
- Protein
- K vitamini (yeşil yapraklı sebzeler)
- Magnezyum, çinko
- Aşırı tuz ve kafeinden kaçının
Egzersiz:
- Yük taşıyan egzersizler: Yürüyüş, koşu, dans, merdiven çıkma
- Kuvvet antrenmanı: Haftada 2-3 kez
- Denge egzersizleri (düşmeyi önler)
- Tai chi, yoga
- Çocukluk ve gençlikte kemik yoğunluğunu artırır
Yaşam tarzı:
- Sigarayı bırakın
- Aşırı alkol içmeyin
- Sağlıklı kilonuzu koruyun (çok zayıf olmayın)
- Düşmeleri önleyin (ev güvenliği)
Düşme önleme (yaşlılarda):
- Yeterli aydınlatma
- Halı kayma önleme
- Banyoda tutamaklar
- Uygun ayakkabı
- Göz muayenesi
- İlaçları gözden geçirme
Tarama:
- 65 yaş üstü kadın yıllık
- Erken menopozda DEXA
- Risk faktörleri varsa daha erken