Genel Bakış
Çölyak hastalığı, gluten tüketildiğinde bağışıklık sisteminin ince bağırsağa zarar verdiği otoimmün bir hastalıktır. Gluten; buğday, arpa ve çavdarda bulunan bir proteindir. Türkiye'de yaklaşık 1/100 prevalans gösterir; çoğu hasta tanı almamıştır.
İnce bağırsağın iç yüzeyindeki villusların hasar görmesi besin emilim bozukluğuna yol açar. Tek tedavi yöntemi ömür boyu glutensiz diyettir.
Belirtiler
Çok değişkendir; bazı hastalarda hiç belirti olmayabilir.
Sindirim sistemi:
- Kronik ishal (bazen kabızlık)
- Şişkinlik, gaz
- Karın ağrısı
- Bulantı, kusma
- Açıklanamayan kilo kaybı
- Yağlı, kötü kokulu dışkı
Sindirim dışı:
- Demir eksikliği anemisi
- Halsizlik, yorgunluk
- Kemik ve eklem ağrıları
- Osteoporoz
- Cilt döküntüsü (dermatitis herpetiformis)
- Ağız içi yaralar
- Diş minesi sorunları
- Baş ağrısı
- Beyin sisi, konsantrasyon güçlüğü
- Depresyon, anksiyete
- Periferik nöropati
- Kısırlık, tekrarlayan düşük
- Çocuklarda büyüme geriliği
Nedenler
Çölyak; genetik yatkınlık (HLA-DQ2, DQ8 genleri) olan kişilerde glutenin tetiklediği otoimmün yanıttır. Tüm taşıyıcılarda gelişmez.
Risk Faktörleri
- Aile öyküsü (birinci derece akrabada %10 risk)
- Diğer otoimmün hastalıklar:
- Tip 1 diyabet
- Otoimmün tiroid hastalığı
- Otoimmün hepatit
- Down sendromu
- Turner sendromu
- Williams sendromu
- Selektif IgA eksikliği
Komplikasyonlar (Tedavisiz)
- Beslenme yetersizliği
- Demir, B12, folik asit eksikliği
- Osteoporoz
- Kısırlık, düşük
- Laktoz intoleransı
- Diğer otoimmün hastalıklar
- İnce bağırsak lenfoma riski (uzun vadede)
- Çocuklarda büyüme geriliği
- Karaciğer sorunları
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı
- Açıklanamayan kronik sindirim sorunları (ishal, şişkinlik 2 haftadan uzun)
- Demir eksikliği anemisi
- Açıklanamayan kilo kaybı
- Çocukta büyüme geriliği
- Aile öyküsü varsa tarama
- Otoimmün hastalığınız varsa tarama
- Sürekli yorgunluk
Tanı ve Tedavi
Tanı:
Önemli: Test öncesi gluten içeren diyete devam edin (yoksa yanlış negatif çıkar)
- Kan testleri: tTG-IgA, EMA-IgA, DGP-IgA/IgG
- Genetik testler: HLA-DQ2, HLA-DQ8
- Endoskopi + ince bağırsak biyopsisi (kesin tanı)
- Marsh sınıflaması (villus hasarı derecesi)
- Eksiklik testleri: demir, ferritin, B12, folik asit, D vitamini, kalsiyum, çinko
- Kemik yoğunluğu (osteoporoz tarama)
Tedavi:
Ömür boyu sıkı glutensiz diyet (tek etkili tedavi):
Kaçınılması gerekenler:
- Buğday (un, bulgur, irmik, makarna, ekmek)
- Arpa (bira)
- Çavdar
- Yulaf (kontamine olabilir, sertifikalı tüketin)
- Tüm bunları içeren işlenmiş gıdalar
- Soslar, et ürünleri
- Bazı ilaçlar, takviyeler
Tüketilebilenler:
- Pirinç, mısır, karabuğday, kinoa, amarant
- Patates, baklagiller
- Sebze, meyve
- Et, balık, yumurta, süt ürünleri (saf)
- Glutensiz sertifikalı ürünler
Diğer:
- Eksik vitamin ve minerallerin yerine konması
- Diyetisyen desteği
- Çölyak dernekleri/destek gruplarına katılım
- Düzenli takip
- Aile bireylerinin de taranması
Önleme ve Yaşam Tarzı
Çölyağı önlemek mümkün değildir; ancak şu noktalara dikkat:
- Aile öyküsü varsa düzenli tarama
- Bebeklerde gluteni 4-12. aylar arası tanıştırma
- Tanı konulduysa diyete sıkı uyma
- Çapraz kontaminasyona dikkat (ayrı tencere, tahta)
- Yiyecek etiketlerini dikkatle okuyun
- Restoranda glutensiz menü isteyin
- Aileyi bilgilendirin
- İlaç ve takviyeler için eczacıya danışın
- Çölyak destek grupları size yardımcı olabilir
- Tanı sonrası belirtiler 6 ay-2 yılda düzelir