Genel Bakış
Çocukluk çağı astımı, çocuklarda hava yollarının iltihaplanması ve daralması sonucu nefes darlığı, hışıltı ve öksürüğe yol açan kronik bir hastalıktır. Türkiye'de çocukların %7-10'unu etkiler; en sık görülen kronik çocuk hastalıklarından biridir.
Astım çocuklarda farklı seyredebilir; bazıları büyürken belirtilerinin azaldığını veya kaybolduğunu yaşar, bazılarında ise yetişkin yaşamına devam eder. Erken tanı ve uygun tedavi ile çocuklar normal bir yaşam sürdürebilir.
Belirtiler
- Hışıltılı solunum (özellikle nefes verirken)
- Kuru, sık tekrarlayan öksürük (özellikle geceleri, sabah erken, egzersizde, soğukta)
- Nefes darlığı
- Göğüste sıkışma hissi
- Yorgunluk
- Konuşurken nefes yetiştirememe
- Sık solunum yolu enfeksiyonu ("sık zatürre" olarak gelen şikayetler astım olabilir)
- Hızlı, derin solunum
- Boyun ve göğüs kaslarının solunuma katılması ("kostal çekilme")
Astım atağı belirtileri (acil):
- Şiddetli nefes darlığı
- Konuşamama, kısa cümleler kurma
- Dudak ve tırnaklarda morarma
- Burun kanatlarının açılması
- Aşırı huzursuzluk veya halsizlik
- Kurtarıcı inhalere yanıt vermeme
Nedenler ve Tetikleyiciler
Tetikleyiciler:
- Alerjenler: polen, toz akarları, küf, hayvan tüyü, hamamböceği
- Solunum yolu enfeksiyonları (özellikle viral)
- Soğuk ve kuru hava
- Egzersiz
- Hava kirliliği, sigara dumanı, parfüm
- Stres ve güçlü duygular (ağlama, gülme)
- Reflü
- Bazı gıda alerjileri
- Bazı ilaçlar
Risk Faktörleri
- Aile öyküsü (ebeveynde astım, alerji)
- Atopik dermatit (egzama)
- Yiyecek alerjileri
- Erken çocuklukta sık solunum yolu enfeksiyonu
- Düşük doğum ağırlığı
- Pasif sigara dumanı
- Hava kirliliği
- Obezite
- Erkek cinsiyet (çocuklukta daha sık)
Komplikasyonlar
- Şiddetli astım atakları, hastane yatışları
- Okul devamsızlığı
- Uyku bozuklukları
- Gelişim ve büyüme sorunları (kontrolsüz astımda)
- Solunum yolu yapısında kalıcı değişiklikler ("airway remodeling")
- Hayatı tehdit eden ataklar
- Yan etkili uzun süreli ilaç kullanımı
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı
Plansız muayene:
- Sık tekrarlayan öksürük, hışıltı
- Egzersizle nefes darlığı
- Gece uykudan uyandıran öksürük
- Soğuk algınlığı sonrası belirtilerin geçmemesi
- Ailede astım öyküsü olan ve şikayetleri olan çocuk
Acil durum (112):
- Şiddetli nefes darlığı
- Konuşamama
- Morarma
- Aşırı huzursuzluk veya halsizlik
- Kurtarıcı inhalere yanıt vermeme
Tanı ve Tedavi
Tanı:
- Detaylı hikaye ve fizik muayene
- Solunum fonksiyon testi (5 yaş üstü çocuklarda)
- Pikflowmetre
- Alerji testleri
- Akciğer grafisi (diğer hastalıkları dışlamak için)
- Bronkodilatör yanıtı
Tedavi:
Tedavi iki gruba ayrılır:
1. Kontrol edici (günlük) tedavi:
- İnhale kortikosteroidler (budesonid, flutikazon) — temel ilaç
- Lökotrien antagonistleri (montelukast)
- Uzun etkili bronkodilatörler (sadece kombine inhaler içinde)
- Biyolojik tedaviler (ağır vakalar): omalizumab, dupilumab
2. Kurtarıcı (atak) tedavi:
- Kısa etkili bronkodilatörler (salbutamol) — krizde gerekir
- Atakta oral kortikosteroidler (kısa süreli)
- Hastane gerekirse: oksijen, nebülizatör, IV ilaçlar
Doğru inhaler kullanımı kritik öneme sahiptir. Spacer (hazne) ile inhaler kullanımı çocuklarda zorunludur.
Önleme ve Yaşam Tarzı
- Tetikleyicilerden kaçının
- Evi tozdan, kürkten, küften temiz tutun
- Sigara içilen ortamlardan uzak durun (özellikle ev içi)
- Yatak takımlarını sıcak suda yıkayın
- Antiakar yatak kılıfı kullanın
- Halı yerine sert zemin tercih edin
- Mevsimsel alerjileri kontrol altında tutun
- Yıllık grip aşısı, pnömokok aşısı yaptırın
- Aşılarınızı aksatmayın
- Sağlıklı kilo, dengeli beslenme
- Düzenli orta yoğunluklu egzersiz
- Solunum egzersizleri
- Astım eylem planı hazırlayın (atakta ne yapılacağı)
- Okula bilgi verin
- İlaçları aksatmayın