Genel Bakış
Kronik böbrek hastalığı (KBH), böbreklerin 3 aydan uzun süre kalıcı işlev kaybına uğraması durumudur. Türkiye'de yetişkin nüfusun yaklaşık %15'inde görülür; yaklaşık 7-8 milyon kişi hasta. Erken evrelerde belirti vermediği için "sessiz hastalık" olarak adlandırılır.
İlerleyici bir hastalıktır; tedavi edilmediğinde son dönem böbrek yetmezliğine ilerleyerek diyaliz veya böbrek nakli gerektirir.
Belirtiler
Erken evrelerde belirti olmayabilir. İlerlediğinde:
- Yorgunluk, halsizlik
- Konsantrasyon güçlüğü
- İştahsızlık
- Bulantı, kusma
- Ayak bileklerinde, ellerde, yüzde şişlik
- İdrar miktarında değişiklik (artma veya azalma)
- Köpüklü idrar (proteinüri)
- Sık idrara çıkma (özellikle geceleri)
- Kanlı idrar
- Kaşıntı (uremik)
- Kas krampları
- Uyku bozuklukları
- Yüksek tansiyon
- Nefes darlığı (akciğerde sıvı birikmesi)
- Cilt renginde değişiklik (sarı-gri)
- Ağızda metalik tat, kötü nefes
Evrelendirme (GFR'ye göre)
- Evre 1: GFR ≥90 (böbrek hasarı var ama normal işlev)
- Evre 2: GFR 60-89 (hafif kayıp)
- Evre 3a: GFR 45-59 (hafif-orta kayıp)
- Evre 3b: GFR 30-44 (orta-ağır kayıp)
- Evre 4: GFR 15-29 (ağır kayıp)
- Evre 5: GFR <15 (böbrek yetmezliği — son dönem)
Nedenler
Türkiye'de en yaygın nedenler:
- Diyabet (%35-40)
- Yüksek tansiyon (%25-30)
- Glomerulonefrit
- Polikistik böbrek hastalığı
- Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları
- İdrar yolu tıkanıklığı (taş, prostat büyümesi)
- Sık ağrı kesici kullanımı (NSAİİ)
- Otoimmün hastalıklar (lupus)
- Konjenital böbrek hastalıkları
- Toksinler, ağır metaller
Risk Faktörleri
- Diyabet
- Yüksek tansiyon
- Kalp damar hastalıkları
- Ailede böbrek hastalığı öyküsü
- 60 yaş üstü
- Sigara
- Obezite
- Sık NSAİİ kullanımı
- Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları
- Böbrek taşı öyküsü
- Etnik köken (bazı topluluklar)
Komplikasyonlar
- Hipertansiyon
- Anemi
- Kemik hastalığı (renal osteodistrofi)
- Elektrolit bozuklukları (hiperkalemi, hipokalsemi)
- Asidoz
- Kalp-damar hastalıkları (en sık ölüm nedeni)
- Sıvı yüklenmesi (akciğer ödemi, kalp yetmezliği)
- Uremi
- Bağışıklık zayıflığı
- Beslenme bozukluğu
- Son dönem böbrek yetmezliği
- Ölüm
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı
- Risk grubundaysanız yıllık kontrol (diyabetik, hipertansif, ailede böbrek hastalığı olanlar)
- Belirtilerden bir veya daha fazlası varsa
- İdrar şikayetleri
- Yüksek tansiyon ve şeker tanısı varsa
- Açıklanamayan halsizlik, ödem, iştahsızlık
Tanı ve Tedavi
Tanı:
-
Kan testleri:
- Serum kreatinin
- eGFR (tahmini glomerüler filtrasyon hızı)
- BUN, üre
- Elektrolitler (potasyum, sodyum, kalsiyum, fosfor)
- Hemoglobin (anemi)
- PTH (kemik hastalığı)
- Vitamin D
-
İdrar testleri:
- İdrar tahlili
- Spot idrar albümin/kreatinin oranı
- 24 saatlik idrar protein
-
Görüntüleme:
- Böbrek ultrasonu
- Gerekirse BT, MR
-
Böbrek biyopsisi (bazı durumlarda)
Tedavi:
Altta yatan hastalığın tedavisi en önemli adımdır.
1. Kan basıncı kontrolü:
- Hedef: <130/80 mmHg
- ACE inhibitörleri veya ARB'ler ilk seçim
2. Diyabet kontrolü:
- HbA1c hedefe göre <%7 veya bireyselleştirilmiş
- SGLT2 inhibitörleri (empagliflozin, dapagliflozin) böbrek koruyucu
- GLP-1 agonistleri
3. Diyet:
- Tuz kısıtlaması (<5 g/gün)
- Protein kısıtlaması (evreye göre)
- Potasyum, fosfor kısıtlaması (ileri evrelerde)
- Bol sıvı (kısıtlamayı gerektiren durum yoksa)
4. Komplikasyon tedavisi:
- Anemi: Demir, B12, eritropoietin (Aranesp, Eprex)
- Kemik hastalığı: Aktif D vitamini, fosfor bağlayıcılar
- Asidoz: Bikarbonat
- Yüksek kolesterol: Statin
5. Son dönem böbrek yetmezliğinde:
- Hemodiyaliz (haftada 3 kez, 4 saat)
- Periton diyalizi (evde, gece)
- Böbrek nakli (en iyi seçenek)
Önleme
Risk faktörlerini kontrol altına alın:
- Tansiyonunuzu düzenli ölçtürün, ilaçlarınızı aksatmayın
- Diyabetinizi sıkı takip edin
- Sigarayı bırakın
- Sağlıklı kilonuzu koruyun
Beslenme:
- Tuzu azaltın (günde 5 g altı)
- Bol su için (günde 2 L)
- Az işlenmiş gıdalar
- Yeterli protein (aşırıya kaçmayın)
- Sebze-meyve ağırlıklı beslenin
Diğer öneriler:
- NSAİİ ağrı kesicileri (ibuprofen, naproksen) gereksiz kullanmayın
- Reçetesiz "bitkisel" ilaçlardan uzak durun
- Yıllık böbrek fonksiyon testi (risk grubundaysanız)
- İdrar yolu enfeksiyonlarını ihmal etmeyin
- Böbrek taşlarını takip ettirin
- Düzenli egzersiz
- Alkolü sınırlayın
- Yeterince uyuyun