Genel Bakış
Kolon kanseri (kalın bağırsak kanseri), kalın bağırsakta başlayan kanserdir. Dünyada en sık görülen 3. kanser türüdür; Türkiye'de yıllık yaklaşık 20.000 yeni vaka tespit edilir. Erkek ve kadında benzer sıklıkta görülür.
Kolon kanseri genellikle polip adı verilen iyi huylu büyümelerden başlar; yıllar içinde kansere dönüşebilir. Erken tanı edildiğinde tedavi başarısı %90'ın üzerindedir.
Belirtiler
Erken evrede belirti olmayabilir; bu nedenle tarama çok önemlidir.
- Bağırsak alışkanlıklarında değişiklik (ishal, kabızlık, dışkı kıvamı değişikliği — 4 haftadan uzun süren)
- Rektal kanama, kanlı dışkı
- Sürekli karın rahatsızlığı (kramp, gaz, ağrı)
- Tam boşalmama hissi
- Halsizlik, yorgunluk
- Açıklanamayan kilo kaybı
- Demir eksikliği anemisi
- Karında ele gelen kitle
- İnce, kalem benzeri dışkı
- Mukuslu dışkı
Nedenler
Kolon hücrelerinin DNA'sında mutasyonlar sonucu kontrolsüz çoğalma. Çoğunlukla:
- Önce iyi huylu polip oluşur (adenom)
- Yıllar içinde kansere dönüşür (adenoma-karsinom sekansı)
Risk Faktörleri
Değiştirilemeyen:
- Yaş: 50 yaş üstü (%90)
- Aile öyküsü: 1. derece akrabada kolon kanseri
- Kişisel polip veya kanser öyküsü
- Kalıtsal sendromlar: Lynch sendromu, Familyal Adenomatöz Polipozis (FAP)
- İltihaplı bağırsak hastalıkları: Crohn, ülseratif kolit
- Tip 2 diyabet
- Etnik köken
Yaşam tarzı:
- Hareketsiz yaşam
- Obezite
- Az lifli, yüksek yağ ve kırmızı et içeren diyet
- İşlenmiş et tüketimi
- Sigara
- Aşırı alkol
- D vitamini eksikliği
Komplikasyonlar
- Bağırsak tıkanması
- Bağırsakta delinme (perforasyon)
- Akut karın
- Karaciğer, akciğer, periton, lenf bezi metastazları
- Anemi, kan kaybı
- Beslenme bozukluğu
- Ölüm
Tarama Önerileri
Ortalama riskli bireyler:
- 50 yaşından (bazı kılavuzlarda 45) itibaren tarama başlanmalı
- Yöntemler:
- Kolonoskopi: 10 yılda bir (altın standart)
- Dışkıda gizli kan testi (FOBT/FIT): Yıllık
- Sigmoidoskopi: 5 yılda bir
- Sanal kolonoskopi (BT kolonografi): 5 yılda bir
Yüksek riskli bireyler: Daha erken ve sık tarama (40 yaş veya aile vakasının 10 yıl öncesi)
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı
- Bağırsak alışkanlıklarında 4 haftadan uzun süren değişiklik
- Rektal kanama, kanlı dışkı
- Açıklanamayan kilo kaybı
- Sürekli karın ağrısı
- Halsizlik, anemi
- 50 yaş üstü (tarama)
- Ailede kolon kanseri öyküsü varsa erken yaşta
Tanı ve Tedavi
Tanı:
- Kolonoskopi + biyopsi (kesin tanı)
- Bilgisayarlı tomografi (BT): Evreleme
- MR: Karaciğer ve rektal değerlendirme
- PET-BT: Metastaz taraması
- Kan testleri: Tam kan sayımı, CEA (tümör belirteci)
- Genetik testler (Lynch, FAP şüphesinde)
Evreleme (TNM):
- Evre 0: Mukozada sınırlı (in situ)
- Evre 1-2: Bağırsak duvarına sınırlı
- Evre 3: Lenf nodu tutulumu
- Evre 4: Uzak metastaz
Tedavi (evreye göre):
Cerrahi (temel tedavi):
- Lokal eksizyon (polipte)
- Parsiyel kolektomi (kanserli kolon parçasının çıkarılması)
- Laparoskopik veya robotik cerrahi
- Total kolektomi (Lynch, FAP'ta)
- Kolostomi (geçici veya kalıcı)
Kemoterapi:
- Evre 3'te ameliyat sonrası (FOLFOX, CAPOX)
- Evre 4'te ana tedavi
- Kemoterapi ilaçları: 5-FU, oksaliplatin, irinotekan, kapesitabin
Hedefe yönelik tedavi:
- Bevasizumab (anti-VEGF)
- Setuksimab, panitumumab (KRAS wild-type tümörler için anti-EGFR)
İmmünoterapi:
- Pembrolizumab, nivolumab (MSI-high tümörler)
Radyoterapi:
- Rektal kanserde sık kullanılır
- Cerrahi öncesi veya sonrası
Önleme
Tarama (en etkili koruma):
- 50 yaşından itibaren kolonoskopi
- Aile öyküsü varsa daha erken
- Polipler tespit edildiğinde çıkarılmalı
Yaşam tarzı:
- Düzenli egzersiz (haftada 150 dakika)
- Sağlıklı kilonuzu koruyun
- Bol sebze, meyve, tam tahıl tüketin
- Kırmızı et ve işlenmiş eti sınırlayın (haftada <500 g)
- Lifli beslenme
- Sigarayı bırakın
- Alkolü sınırlayın
- D vitamini, kalsiyum yeterli alın
- Düzenli aspirin (yüksek riskli bazı hastalarda doktor önerisiyle)
Tıbbi:
- İBH'yi (Crohn, ülseratif kolit) takip ettirin
- Aile öyküsünüzü hekiminize bildirin
- Genetik danışmanlık (kalıtsal sendrom şüphesinde)
- Diyabetinizi kontrol altında tutun