Genel Bakış
Saman nezlesi (alerjik rinit), bağışıklık sisteminin polen, toz akarı, küf veya hayvan tüyü gibi alerjenlere karşı aşırı tepki vermesi sonucu burunda iltihaplanma ve şikayetlerle seyreden yaygın bir alerjik hastalıktır.
Türkiye'de nüfusun yaklaşık %20'sini etkiler. "Saman" ile ilişkisi yoktur; ilk olarak saman biçme döneminde tarif edildiği için bu isimle anılır. Astım ve egzama ile sıklıkla birlikte görülür.
Türleri
- Mevsimsel: Polen alerjileri (ilkbahar-yaz)
- Yıl boyu: Toz akarı, hayvan tüyü, küf
Belirtiler
Alerjenle temastan birkaç dakika içinde başlar:
- Hapşırma (özellikle ardışık)
- Burun akıntısı (sulu, berrak)
- Burun tıkanıklığı
- Burunda kaşıntı
- Gözlerde kaşıntı, kızarıklık, sulanma
- Damakta, boğazda kaşıntı
- Geniz akıntısı
- Öksürük (geniz akıntısına bağlı)
- Göz altında koyu halkalar ("alerjik shiner")
- Burnun ucundaki yatay çizgi ("alerjik salam" - çocuklarda)
- Yorgunluk, halsizlik
- Konsantrasyon güçlüğü
- Uyku bozuklukları
- Baş ağrısı
- Koku duyusunda azalma
Belirtiler soğuk algınlığına benzer ancak:
- Ateş yoktur
- Berrak akıntı (sarı-yeşil değil)
- Şiddetli kaşıntı vardır
- Haftalarca-aylarca sürer
Nedenler
Bağışıklık sisteminin alerjenleri zararlı olarak algılaması ve histamin gibi maddeleri salması.
Yaygın alerjenler:
Polen (mevsimsel):
- İlkbahar: ağaç polenleri (huş, meşe)
- Yaz: çim polenleri
- Sonbahar: ot polenleri (ambrozya, yaban turpu)
Yıl boyu alerjenler:
- Ev tozu akarları
- Hayvan tüyü (kedi, köpek)
- Küf sporları
- Hamamböceği
- İş yerinde kimyasallar
Risk Faktörleri
- Aile öyküsü (en güçlü)
- Diğer alerjiler (egzama, gıda alerjisi)
- Astım
- Erken yaşta antibiyotik kullanımı
- Hava kirliliği
- Sigara dumanına maruziyet (bebeklik)
- Doğum mevsimi (polen sezonunda doğanlarda)
- Tek çocuk
- Şehir hayatı
Komplikasyonlar
- Yaşam kalitesinde düşüş
- Uyku bozuklukları, gündüz yorgunluğu
- Astım atakları
- Sinüzit (kronikleşebilir)
- Orta kulak iltihabı
- Adenoid büyümesi (çocuklarda)
- Konsantrasyon ve okul başarısı sorunları
- Burun polipi
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı
- Belirtiler günlük yaşamı etkiliyorsa
- Tezgah üstü ilaçlara yanıt vermiyorsa
- Yan etkiler oluşuyorsa
- Astım belirtileri eklendiyse
- Sinüs ağrısı, ateş eklendiyse
- Belirtiler şiddetlendiyse
- Çocuğunuzda sürekli burun, göz şikayetleri
Tanı ve Tedavi
Tanı:
- Detaylı hikaye (mevsim, tetikleyici)
- Fizik muayene
- Cilt prick testi (allerjen tespiti)
- Spesifik IgE kan testi
- Endoskopik burun muayenesi
- Bazı durumlarda BT
Tedavi:
1. Alerjenden kaçınma (ilk basamak)
2. İlaçlar:
Antihistaminikler (oral):
- Yeni nesil: setirizin, loratadin, feksofenadin, desloratadin, bilastin
- Daha az uyku yapar
- İhtiyaç halinde veya düzenli
Nazal kortikosteroidler (en etkili):
- Mometazon, flutikazon, budesonid
- Düzenli kullanılır
- Sürekli alerjik rinitte temel tedavi
- Etkisi 1-2 haftada
Antihistaminik göz damlaları:
- Olopatadin, ketotifen
- Göz şikayetleri için
Antihistaminik burun spreyleri:
- Azelastin
Lökotrien reseptör antagonistleri:
- Montelukast
- Özellikle astımla birlikte
Dekonjestanlar:
- Burun açıcı spreyler (kısa süreli, 3-5 günden fazla değil)
- Oral dekonjestanlar (kalp, tansiyon hastalarında dikkat)
Diğer:
- Tuzlu su ile burun yıkama
- Mast hücre stabilizatörleri
3. İmmünoterapi (alerji aşısı):
- Subkutan (cilt altı) veya sublingual (dilaltı)
- 3-5 yıl sürer
- Kalıcı çözüm
- Sürekli ilaç gerektirmez
- Astım gelişimini önleyebilir
4. Biyolojik tedaviler:
- Omalizumab (anti-IgE)
- Şiddetli, dirençli vakalarda
Önleme ve Yaşam Tarzı
Polenden korunma:
- Polen yoğun saatlerde dışarı çıkmayın (sabah erken, akşam)
- Pencereleri kapalı tutun
- Klima kullanın (HEPA filtreli)
- Dışarıdan döndüğünüzde duş alın, giysileri değiştirin
- Çamaşırları açık havada kurutmayın (polen yapışır)
- Polen takvimini takip edin
- Gözlük takın (güneş gözlüğü)
Toz akarı:
- Yatak takımlarını haftada bir 60 °C'de yıkayın
- Antiakar yatak ve yastık kılıfları
- Halı yerine sert zemin
- Nem oranını %50 altında tutun
- Stuffed animal'ı haftalık yıkayın veya dondurun
- Toz alırken nemli bezle, vakumlayın (HEPA filtreli)
Hayvan tüyü:
- Hayvanları yatak odasından uzak tutun
- Düzenli yıkayın (hayvanı)
- HEPA hava temizleyici kullanın
Küf:
- Banyoyu kuru tutun
- Nem oranını kontrol edin
- Küflenen yerleri temizleyin
Genel:
- Sigara içmeyin, dumandan kaçının
- Beslenmenize dikkat edin
- Egzersiz yapın (genel sağlık için)
- Yeterince uyuyun
- Stresi yönetin